Subsidies voor fossiele brandstoffen uitfaseren is cruciaal voor de klimaattransitie. Deze subsidies geven verkeerde prijssignalen en bemoeilijken de omschakeling naar duurzame oplossingen, zoals warmtepompen of elektrificatie van de transportsector. Vandaag publiceert onze dienst Klimaatverandering, in samenwerking met de studiedienst van de FOD Financiën, zijn vijfde ‘Federale inventaris van subsidies voor fossiele brandstoffen’. Hieruit blijkt dat deze overheidssteun in 2024 nog steeds aanzienlijk was, en van toepassing op alle grote sectoren van de Belgische economie.
Onder meer de OESO en de EU spoorden België al regelmatig aan om zijn subsidies voor fossiele brandstoffen af te bouwen. Op 3 juni publiceerde de Europese Commissie haar voorstel van landenspecifieke aanbevelingen, waarbij België opnieuw wordt opgeroepen om concrete stappen te zetten in de uitfasering van fossielebrandstofsubsidies, in het bijzonder voor transport en verwarming.
België is niet het enige land dat deze inspanningen moet leveren. Alle EU-lidstaten hebben afgesproken om deze steun voor fossiele brandstoffen onverwijld af te bouwen. Er werd onder meer afgesproken om een deadline vast te leggen om deze subsidies af te schaffen, in lijn met de ambitie om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5°C. Ook internationaal werden hierover afspraken gemaakt, onder meer tijdens de COP28 in Dubai in 2023 en in april 2026 tijdens de First Conference Transitioning away from Fossil Fuels in Santa Marta, Colombia. Toch blijft de steun voor fossiele brandstoffen wereldwijd aanzienlijk. Volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) ging het om 7.430 miljard USD in 2024.
Een cruciaal rapport om ons fiscaal systeem duurzamer te maken
Het regeerakkoord stelt dat de federale overheid zal onderzoeken "welke subsidies voor fossiele brandstoffen kunnen worden verlaagd en binnen welk realistisch tijdsbestek de afbouw kan plaatsvinden". Deze gedetailleerde jaarlijkse inventaris geeft een inschatting van de federale fossielebrandstofsubsidies tot en met 2024, en helpt de federale regering om een doordacht uitfaseringsplan op te stellen, met aandacht voor sociale en economische doelstellingen.
Het maakt het ook mogelijk om de evolutie van deze subsidies op te volgen, en helpt België om te voldoen aan de rapporteringsverplichtingen van de Europese Unie. We zien in de resultaten bijvoorbeeld een duidelijk impact van een reeks steunmaatregelen in het kader van de energiecrisis in 2022, alsook de impact van de vermindering van de verbruikte volumes voor aardgas in 2024 ten opzichte van 2021.
De uitfasering moet worden bekeken binnen een breder fiscaal kader. Belangrijke toekomstige ontwikkelingen, zoals de invoering van het EU ETS2 (met een CO₂-prijs voor gebouwen en transport vanaf 2027) en het Sociaal Klimaatplan, zullen hierin ook een rol spelen.
Belangrijkste bevindingen van het rapport
In 2024 bedragen de totale directe subsidies voor fossiele brandstoffen 10,8 miljard euro tegenover 11,7 miljard euro in 2023, een daling van 8%. Deze daling is voornamelijk te danken aan het aflopen van de tijdelijke steunmaatregelen in het kader van de energiecrisis, zoals de uitbreiding van het sociaal tarief, de daling van de energieprijzen en de vermindering van de aardgasconsumptie. Ook de subsidies via tankkaarten zijn significant gedaald, zowel in 2023 als 2024.
De indirecte subsidies bestaan uit de btw-vrijstelling op vliegtickets, goed voor 225 miljoen euro in 2024. Milieuschadelijke subsidies, met name bedrijfswagens, bedroegen 3,1 miljard euro in 2024, een stijging met 50% sinds 2021.
Ten slotte identificeren we nog 1 miljard euro aan subsidies in het internationale lucht- en zeevervoer. Net als bij de btw-vrijstelling op vliegtuigtickets zien we hier een heropleving na de covid-crisis van 2020-2021.
De subsidies voor fossiele brandstoffen zijn in alle economische sectoren te vinden. Dit blijkt uit onderstaande grafiek:
In de industriële sector bespreken we ook de vrijstellingen van accijnzen voor niet-energetisch gebruik of grondstoffen (feedstocks), bijvoorbeeld aardolie in de chemiesector. Omdat hiervoor geen referentietarief beschikbaar is, geven we enkel de hoeveelheden mee. In 2024 vertegenwoordigt de hoeveelheid fossiele grondstoffen voor niet-energetische doeleinden het equivalent van 69,9% van het eindenergieverbruik van de industriële sector in België.
Subsidiebedragen zijn geen potentiële begrotingsinkomsten
Deze subsidiebedragen zijn trouwens geen potentiële begrotingsinkomsten. Fossielebrandstofsubsidies zijn vaak ingevoerd om bijvoorbeeld kwetsbare gezinnen te ondersteunen of om de competitiviteit van bedrijven te verbeteren. Deze subsidies afschaffen zal in vele gevallen dus ook een vorm van compensatie vereisen, waarbij het prijssignaal voor fossiele brandstoffen niet meer wordt verstoord.
Om de begrotingsinkomsten in te schatten, moeten we ook rekening houden met gedragsaanpassingen en de impact van andere maatregelen op nationaal, gewestelijk en Europees niveau. Wanneer een fossielebrandstofsubsidie wordt afgeschaft, stijgt de prijs van die brandstof. Bedrijven en gezinnen kunnen dan minder fossiele brandstof verbruiken of investeren in duurzame alternatieven. Hierdoor kunnen de begrotingsinkomsten lager uitvallen dan de subsidiebedragen uit de inventaris.
De inschattingen in de inventaris hangen ook af van de beschikbaarheid van data. Daarnaast is er voor sommige subsidies geen monetaire inschatting gemaakt, zoals voor de subsidies voor niet-energetisch gebruik van fossiele brandstoffen.
Volgende stappen
In het Nationaal Energie- en Klimaatplan (NEKP, 2025) bevestigt de federale regering haar engagement uit het regeerakkoord (2025-2029) om te onderzoeken welke fossiele subsidies afgebouwd kunnen worden, rekening houdend met economische impact, koopkracht en kosten voor ondernemingen. Het plan bevat ook een aantal concrete stappen voor een (gedeeltelijke) hervorming van sommige fossiele brandstofsubsidies, zoals een accijnsshift van elektriciteit naar fossiele brandstoffen.
In het kader van de Europese begrotingsregels voert de federale overheid in 2026 een spending review uit rond subsidies voor fossiele brandstoffen. Deze analyseert elke subsidie apart en onderzoekt verschillende pistes voor uitfasering, met aandacht voor onder meer sociale en competitiviteitsaspecten. Op basis hiervan kan de federale regering onderbouwde beslissingen nemen om de subsidies af te bouwen. Het rapport van deze spending review wordt in het najaar verwacht.
Meer info:
- het volledig rapport (ook beschikbaar in het Frans)
- de samenvatting (ook beschikbaar in het Frans en het Engels)
- de eerste editie (2021) van dit rapport
- de tweede editie (2023) van dit rapport
- de derde editie (2024) van dit rapport
- de vierde editie (2025) van dit rapport
Bron: © 2019-2025 Klimaat.be - Alle rechten voorbehouden